Onlangs had ik het genoegen om gastheer te zijn van Joseph Kalisa, klinisch psycholoog van het Geruka Healing Center in Rwanda. Joseph is mederedacteur van het opmerkelijke boek Land of a Thousand Stories.* Kalisa en zijn collega’s beschrijven een narratieve, imaginatieve benadering van wat mensen ervaren in de nasleep van de genocide.** Een opmerkelijk boek dat in meerdere aspecten ook voor de Nederlandse GGZ situatie van belang is.
Veel van de geïnterviewden in het boek noemen het een dekolonisatieproces. Vóór de koloniale periode was welzijn in Rwanda fundamenteel gebaseerd op families en gemeenschappen. De introductie van ‘moderne westerse’ structurele benaderingen van de gezondheidszorg werd op zichzelf een bron van lijden. Het DSM-diagnosesysteem is contraproductief in Rwanda. Het voedt stigmatisering en sociale afwijzing en vermindert en devalueert individuele en collectieve lokale kennis. De uitsluiting en het terugdringen van de lokale kennis van mensen draagt zelfs in belangrijke mate bij aan psychische misère.
Land of a Thousand Stories is een inspirerend boek vol beschrijvingen van originele manieren om ongelooflijk pijnlijke verhalen van vernietiging en isolatie, maar ook van verhalen van verweer en veerkracht, te eren. In dit boek delen Rwandese narratieve therapeuten hoe zij gebruikmaken van lokale tradities om diep sociaal lijden en psychische gezondheidsproblemen te behandelen. Het boek bevat interviews met zorgverleners en beschrijvingen van hoe er binnen gemeenschappen en collectiviteiten gewerkt wordt, bijvoorbeeld hoe ‘solidariteitskampen’ met jonge adolescente overlevenden werden georganiseerd.
We leerden dat we er niet waren om oplossingen te bieden, maar om mensen te begeleiden bij het vinden van hun eigen manieren om hun situatie te boven te komen. We zaten er samen in. Omdat we ook overlevenden zijn, luisteren we op een manier die laat zien dat we niet bang zijn voor hun verhalen.
We brachten één of twee weken samen door, sliepen, aten, huilden en dansten samen. We keerden terug naar onze traditionele manier van spreken, gebruikmakend van Rwandese spreekwoorden die rijk zijn aan metaforen en die nuttige hulpmiddelen bieden om mensen te ondersteunen bij het aangaan van hun uitdagingen en problemen. Het identificeren van het probleem dat moet worden aangepakt en het duidelijk beschrijven in de eigen woorden en taal van de persoon is een vitale stap naar het vinden van een effectieve oplossing. Het niet reduceren in pathologische concepten.
Het eerste deel van dit proces gaat over het identificeren van datgene wat de situatie in hen heeft gecreëerd (het probleem). Dat tekenen. De tweede stap is het tekenen van het gevoel van wie ze zijn, hun identiteit. Ik roep graag de vijf zintuigen op. Als je het niet kunt zien, kun je het dan horen, ruiken of proeven? En waarmee kun je het vervangen (genezen)? Ik gebruik ook een Rwandees spreekwoord dat iedereen kent: ‘De boer moet de steen identificeren die zijn schoffel kan beschadigen.’ Dit spreekwoord vertelt de persoon dat je een expert kunt zijn in het oplossen van je eigen probleem. (Chaste Uwihoreye, klinisch psycholoog).
Tuinieren is een belangrijk onderdeel van de cultuur; heel veel Rwandezen zijn betrokken in het bewerken van land, 72% van de werkende bevolking is werkzaam in de landbouw. Beata Mukarusanga, therapeut en trainer bij SOS Kinderdorpen Rwanda, beschrijft het gebruik van de tuinmetafoor en nodigt mensen uit om te reflecteren op ervaringen met tuinieren en hoe concepten die verband houden met tuinieren, zoals het verspreiden van mest, wieden en oogsten, het proces van het opvoeden van kinderen of andere levenservaringen en waarden kunnen vertegenwoordigen. Door deze metafoor te introduceren, konden we voortbouwen op de inheemse kennis van de boeren.
Liederen zijn door de geschiedenis heen betekenisvol geweest om mensen te helpen die het moeilijk hadden. In de peergroepen voor geestelijke gezondheid van OPRAMAMER zingen en dansen de leden voordat ze praten over de moeilijke zaken die hun leven beïnvloeden. Elk groepslid denkt mee over liederen van overleving en het zorgen voor je bestaan. Vervolgens doen we allemaal mee met het lied, zingend en dansend.
Werken met fysieke pijn. Soms kunnen kinderen hun pijn tekenen, maar er geen uiting aan geven. Dan kun je vragen: ‘Als je iets aan deze pijn te vertellen had, wat zou je dan zeggen?’ (Zuster Seraphine Kaitesirwa, narratief therapeut en huwelijks- en gezinstherapeut).
Een zeer ontroerend hoofdstuk gaat over de levens van kinderen geboren uit verkrachting. Vrouwen die zwanger waren na verkrachting en het kind niet wilden aborteren, werden vaak door hun familie verbannen. De kinderen moesten leven met schaamte, schuldgevoelens en identiteitsconflicten die voortkwamen uit gebeurtenissen waaraan ze niet hadden deelgenomen, noch hadden gekozen. Ze werden niet geliefd en behandeld als kinderen van moordenaars. Ze werden niet beschouwd als slachtoffers van genocide en profiteerden daarom niet van de financiële steun voor overlevenden voor uitgaven zoals schoolgeld, ondanks het feit dat hun moeders zo arm waren dat ze zich schoolgeld of andere sociale basisbehoeften niet konden veroorloven (Adelite Mukamana, klinisch psycholoog).
Het boek is een inspirerende ode aan de overlevingskracht van mensen. De grote boodschap van dit rijke boek is: luister naar de intens diepe persoonlijke verhalen van mensen. Eer wat mensen innerlijk ervaren en wat hen de kracht geeft om te overleven, ongeacht diagnoses, pathologische modellen, labels en protocollen.
Wat dit boek beschrijft is ook relevant voor de huidige Nederlandse geestelijke gezondheidszorg en dat niet alleen omdat een groeiend deel van de Nederlandse populatie een niet-westerse achtergrond heeft. In 2023 waren 2,8 miljoen inwoners geboren buiten Nederland. Naar verwachting zullen dat er 5,5 miljoen zijn in 2050 (bron Centraal Bureau voor de Statistiek).
De nadruk op en investering in DSM-diagnostisering in de praktijk van de GGZ kan ook in de zorg voor mensen met een westerse achtergrond een contraproductief effect hebben. De klachtgerichte diagnoses worden vaak beschouwd als ziekten waarvan de symptomen op een bepaalde, protocollaire manier behandeld moeten worden, zonder dat er de noodzakelijke aandacht en consideratie is voor wat er zich specifiek in de persoon afspeelt. Als het eigen verhaal van de persoon niet gehoord en op waarde geschat wordt, staan diagnoses en protocollaire behandelingen echte therapie en genezing in de weg. Het ware innerlijke verhaal moet geïdentificeerd worden voordat de persoon contact kan maken met zijn of haar zelfversterkende bronnen.***
Jan Taal, mei 2025
* Land of a Thousand Stories. Rwandan Narrative Therapy and Community Work. Edited by Joseph Kalisa, Beata Mukarusanga & Serge Nyirinkwaya. 2022. Adelaide: Dulwich Centre.
** In 1994 werden in 100 dagen tijd tussen de 600.000 en 1.000.000 Tutsi’s, evenals gematigde Hutu’s en Twa’s, gedood en raakten vele anderen gewond en/of werden wees. De genocide werd gekenmerkt door extreem geweld, waarbij de slachtoffers vaak door buren werden vermoord, en wijdverbreid seksueel geweld, waarbij tussen de 250.000 en 500.000 vrouwen werden verkracht. Ongeveer 100.000 kinderen verloren hun ouders.
*** Taal, J. (2022). Imagery in Therapy, Counselling and Coaching.
















